Ortoreksja nerwowa. Kiedy zdrowe odżywianie staje się obsesją.

Picture of Karolina Kozik - dietetyk kliniczny, psychodietetyk
Karolina Kozik - dietetyk kliniczny, psychodietetyk

Pomaga osobom, które chcą poprawić swoją relację
z jedzeniem, zrozumieć mechanizmy stojące za ich nawykami
i wprowadzić trwałe, korzystne zmiany w sposobie odżywiania.

Dowiedz się więcej

Ortoreksja nerwowa. Kiedy zdrowe odżywianie staje się obsesją.

Ortoreksja nerwowa (łac. Orthorexia Nervosa) polega na obsesyjnym dążeniu do spożywania wyłącznie zdrowej żywności. W 1997 lekarz Steven Bratman po raz pierwszy użył tego terminu, opisując obsesję na punkcie zdrowego odżywiania spowodowaną troską o zdrowie, którą zaobserwował u swoich pacjentów oraz u samego siebie.

Ortoreksja charakteryzuje się nadmierną koncentracją na subiektywnie wyznaczonym „idealnym”,/„czystym” sposobie odżywiania. Dochodzi do eliminacji wielu produktów żywnościowych z uwagi na subiektywne uznanie ich za niekorzystne dla zdrowia. Może dojść do wytworzenia specyficznych rytuałów i przekonań związanych z żywnością np. spożywanie produktów tylko w formie surowej z uwagi na obawę przed obróbką termiczną. Przedmiotami troski ortorektyków są jakość oraz bezpieczeństwo żywności (w szczególności możliwość zanieczyszczenia mikrobiologicznego czy dodatku pestycydów), sposób jej przygotowania oraz materiały użyte do pakowania żywności.

Odstępstwa od wyznaczonych założeń dietetycznych wiążą się z wyrzutami sumienia, lękiem oraz obniżeniem poczucia własnej wartości dla osoby cierpiącej na ortoreksję. Niedożywienie oraz utrata masy ciała należą do jej następstw.  Z uwagi na podobieństwo tych skutków do skutków anoreksji, należy zwrócić szczególną uwagę na różnicowanie obu zaburzeń. Czynnikiem istotnie odróżniającym ortoreksję od anoreksji jest brak zaabsorbowania własną masą ciała i obsesyjnego dążenia do osiągnięcia danej sylwetki. Motywem do stosowania restrykcji żywieniowych przez ortorektyków jest chęć uniknięcia poważnym chorób bądź poprawa stanu zdrowia, a nie uzyskanie konkretnej masy ciała.

Ortoreksja prowadzi również do obniżenia jakości życia społecznego. Ortorektycy często narzucają bliskim swoje poglądy dotyczące zdrowego odżywiania, co w dłuższej perspektywie może doprowadzić do pogorszenia relacji interpersonalnych. Unikają oni również sytuacji społecznych związanych z konsumpcją jedzeniem (np. wyjść do restauracji), co doprowadza do pewnego rodzaju wykluczenia z życia społecznego.

Czy ortoreksja jest zaburzeniem psychicznym?

Niektóre ujęcia teoretyczne sugerują, że ON może pełnić funkcję etapu przejściowego w trakcie leczenia AN [25, 26].Ortoreksja do tej pory nie została sklasyfikowana w ICD-11 ani DSM-5. Nie jest jasne, czy powinna być traktowana jako zaburzenie odżywiania ze względu na ścisły związek z odżywianiem, czy jako zaburzenie obsesyjno-kompulsywne ze względu na występowanie objawów typowych dla tych zaburzeń tj. natrętne myśli dotyczące jedzenia, rytuały związane z przygotowaniem posiłków czy izolacja społeczna. Niektóre badania sugerują, że ortoreksja może pełnić funkcję etapu przejściowego w trakcie leczenia anoreksji. W praktyce klinicznej wielu specjalistów zalicza ją do innych określonych zaburzeń odżywiania bądź jedzenia (OSFED).

Co powinno wzbudzić nasz niepokój?

Ortoreksja często rozwija się stopniowo i rozpoczyna się od chęci zadbania o swoje zdrowie. Niepokój powinny wzbudzić sytuacje, w których sposób jedzenia zaczyna wpływać na samopoczucie, relacje lub codzienne funkcjonowanie.

Do zachowań ostrzegawczych mogą należeć:

  • eliminowanie coraz większej liczby produktów lub całych grup produktów bez wskazań medycznych,
  • silny lęk przed „niezdrowym”, „przetworzonym” lub „nieczystym” jedzeniem,
  • spędzanie dużej ilości czasu na analizowaniu składów, planowaniu posiłków i wyszukiwaniu informacji o żywności,
  • poczucie winy, wstydu lub napięcia po zjedzeniu produktu uznanego za „niezdrowy”,
  • trudność z jedzeniem poza domem lub w restauracjach,
  • unikanie spotkań towarzyskich związanych z jedzeniem,
  • sztywne zasady żywieniowe i duży dyskomfort po ich złamaniu,
  • ignorowanie sygnałów głodu, sytości lub własnych potrzeb zdrowotnych w imię „idealnego” odżywiania.

Jak zapobiegać ortoreksji?

Profilaktyka ortoreksji opiera się przede wszystkim na budowaniu elastycznej i zdrowej relacji z jedzeniem. Zdrowe odżywianie nie powinno wiązać się z ciągłym lękiem czy poczuciem winy.

 

Pomocne może być:

  • unikanie myślenia o jedzeniu w kategoriach dobre i złe,
  • rozwijanie elastyczności żywieniowej zamiast restrykcyjnych zasad,
  • korzystanie ze sprawdzonych źródeł wiedzy zamiast treści opartych na strachu,
  • ograniczenie ekspozycji na skrajne treści dietetyczne w mediach społecznościowych,
  • zwracanie uwagi nie tylko na skład diety, ale również na relację z jedzeniem i komfort psychiczny,
  • uczenie się rozpoznawania sygnałów głodu i sytości,
  • dbanie o równowagę między zdrowym stylem życia a życiem społecznym.

Więcej o ortoreksji znajdziesz w moim artykule naukowym
Kozik K, Całyniuk B. Selected eating behaviors and the risk of orthorexia nervosa in a group of high school students. Rocz Panstw Zakl Hig 2024; 75 (3) : 247- 254.

https://doi.org/10.32394/rpzh/192744

Zdrowe odżywianie nie powinno odbierać radości życia.

Masz pytania? Skontaktuj się!

Jeśli chcesz rozpocząć świadomą pracę nad sposobem odżywiania i relacją z jedzeniem — napisz do mnie,
a wspólnie ustalimy najlepszą drogę dla Ciebie.
Jeśli chcesz rozpocząć świadomą pracę nad sposobem odżywiania i relacją z jedzeniem — napisz do mnie, a wspólnie ustalimy najlepszą drogę dla Ciebie.